Ga naar inhoud

Pas risicobeheer gestructureerd toe voorafgaand en gedurende de ontwikkeling en gebruik van algoritmes en AI-systemen.

ProbleemanalyseOntwerpDataverkenning en datapreparatieOntwikkelenVerificatie en validatieImplementatieMonitoring en beheerUitfaserenProceseigenaarBeleidsmedewerkerData engineerData scientistInformatiebeheerderPrivacy officerSecurity officerEthicusInkoopadviseurGovernance

Maatregel

Pas risicobeheer gestructureerd toe voorafgaand en gedurende de ontwikkeling en gebruik van algoritmes en AI-systemen.

Toelichting

  • Bepaal tijdig, bijvoorbeeld in de probleemanalyse- of ontwikkelfase, om wat voor toepassing het gaat (algoritme of AI-systeem) en bepaal welke risicoclassificatie hierbij hoort.
  • Bepaal op basis van de toepassing en de risicoclassificatie, welke aspecten van risicobeheer moeten worden toegepast.
  • Inventariseer tijdig, bijvoorbeeld in de probleemanalayse- of ontwikkelfase, bij betrokken experts welke beleidskaders en instrumenten binnen de organisatie moeten worden ingezet om risicobeheer toe te passen.
  • Bepaal op basis van de levenscyclus van een algoritme of AI-systeem wanneer welke aspecten van risicobeheer moeten worden toegepast.
  • Maak inzichtelijk op welke niveaus risicobeheer kan en moet worden belegd bij het ontwikkelen en gebruiken van algoritmes en AI-systemen.
  • Daarbij gaat het om het identificeren, analyseren, evalueren (afhankelijk van de risicobereidheid), behandelen (risicoreactie, o.a. maatregelen), monitoren & beoordelen en communiceren & rapporteren van risico's.
  • Gedurende de levenscyclus van een algoritme of AI-systemen kunnen nieuwe risico's ontstaan waar mogelijk nieuwe maatregelen voor moeten worden getroffen. Het is van belang dat iteratief wordt gewerkt aan mitigerende maatregelen en dat risicobeheer periodiek wordt toegepast.

Let op! Sommige maatregelen in het Algoritmekader gaan dieper in op het uitvoeren van risicoanalyses.

Risico

Risico's worden niet (tijdig) vastgesteld en adequaat geadresseerd en behandeld.

Bijbehorende vereiste(n)

VereisteUitleg
De archiefwet is ook van toepassing op algoritmes en AI-systemenVolgens de Archiefwet moeten overheden informatie bewaren. Op basis van deze informatie moet gereconstrueerd kunnen worden hoe besluiten, ook in de context van algoritmes en AI, tot stand zijn gekomen. Informatie over algoritmes en AI moet daarom bewaard en vernietigd worden.
Auteursrechten mogen niet worden geschondenBepaalde vormen van algoritmes en AI worden ontwikkeld op basis van grote hoeveelheden data. Deze data wordt gebruikt voor het trainen en testen van algoritmes en AI. Het gebruiken van deze data mag geen inbreuk maken op Auteursrechten van diegene die deze rechten heeft. Ook de gegenereerde output van algoritmes en AI mag geen inbreuk maken op deze rechten.
Automatische logregistratie voor hoog-risico AIAI-systemen met een hoog risico zijn dusdanig technisch vormgegeven dat gebeurtenissen gedurende hun levenscyclus automatisch worden geregistreerd (“logs”).
Proportionaliteit en subsidiariteitProportionaliteit vereist dat de impact van gegevensverwerking op de persoonlijke levenssfeer voor de toepassing van een algoritme of AI-systeem en voor het genereren van de benodigde output in balans is met het beoogde doel. Subsidiariteit vereist dat persoonsgegevens alleen moeten worden verwerkt als dit de minst inbreukmakende manier is om het doel te bereiken. Deze principes waarborgen dat de privacy van individuen wordt gerespecteerd en dat gegevensverwerking niet verder gaat dan redelijk is voor legitieme doeleinden. Het is van belang om deze principes te hanteren om te bepalen of en in welke vorm een algoritme of AI-systeem moet toegepast en om tot een passende mate van gegevensverwerking te komen om het doel te bereiken.
Beoordeling van grondrechtenVoordat een AI-systeem met een hoog risico als bedoeld in artikel 6, lid 2 AI-verordening, in gebruik wordt genomen, met uitzondering van AI-systemen met een hoog risico die bedoeld zijn om te worden gebruikt op het in punt 2 van bijlage III vermelde gebied, voeren operatoren die publiekrechtelijke instellingen zijn of particuliere entiteiten zijn die openbare diensten verlenen, en operatoren van AI-systemen met een hoog risico als bedoeld in bijlage III, punt 5, onder b) en c), een beoordeling uit van de gevolgen voor de grondrechten die het gebruik van een dergelijk systeem kan opleveren.
Verantwoordelijkheden worden toegewezen en beschrevenBij het verwerken van persoonsgegevens voor algoritmes en AI-systemen moeten de verantwoordelijkheden duidelijk beschreven en toegewezen zijn. De verwerkingsverantwoordelijke is degene die ervoor zorgt dat deze verantwoordelijkheden worden nageleefd en kan dit aantonen, wat bekend staat als de verantwoordingsplicht. Deze maatregelen zijn essentieel om de naleving van regelgeving met betrekking tot gegevensbescherming te waarborgen en het vertrouwen van gebruikers in de verwerking van hun gegevens te vergroten.
Beveiliging informatie en informatiesystemenInformatiebeveiliging is het proces van vaststellen van de vereiste beveiliging van informatiesystemen in termen van vertrouwelijkheid, beschikbaarheid en integriteit alsmede het treffen, onderhouden en controleren van een samenhangend pakket van bijbehorende maatregelen. In Nederland is besloten dat overheidsinstellingen de Baseline Informatiebeveiliging Overheid dienen toe te passen over hun informatie en informatiesystemen. De BIO beoogt de beveiliging van informatie(systemen) bij alle bestuurslagen en bestuursorganen van de overheid te bevorderen, zodat alle onderdelen erop kunnen vertrouwen dat onderling uitgewisselde gegevens, in lijn met wet- en regelgeving, passend beveiligd zijn. Algoritmes en AI-systemen en hun output kunnen onderdeel worden van de informatie en informatiesystemen waar de BIO op van toepassing is. Het is van belang om algoritmische toepassingen en AI-systemen op de juiste manier te beveiligen.
Beveiliging van de verwerkingVoor de ontwikkeling en gebruik van algoritmes en AI is dat data nodig. Deze data kan persoonsgegevens bevatten die moeten worden beschermd. De organisatie zal technische en organisatorische maatregelen moeten treffen om de data en de algoritmische toepassing of AI-systeem voldoende te beschermen. Hierbij kan worden gedacht aan dataminimalisatie, het pseudonimiseren of aggregeren van persoonsgegevens. Per toepassing moet worden onderzocht welke maatregelen hiervoor geschikt zijn.
Bevorder AI-geletterdheid van personeel en gebruikersAanbieders en exploitanten van AI-systemen moeten ervoor zorgen dat hun personeel en andere betrokkenen voldoende kennis hebben van AI. Dit omvat het bevorderen van kennis over de techniek, evenals kennis over de context waarin de AI-systemen worden gebruikt en de gebruikers van deze systemen. Het doel is om een adequaat niveau van begrip en vaardigheden te waarborgen, wat bijdraagt aan een verantwoord gebruik van AI en het minimaliseren van risico's.
Hoog risico ai systemen voldoen aan bewaartermijn voor documentatieDe aanbieder moet gedurende tien jaar na het op de markt brengen of in gebruik nemen van het AI-systeem met een hoog risico de vereiste documentatie beschikbaar houden voor de nationale autoriteiten. Dit houdt in dat technische documentatie, documentatie over het kwaliteitsbeheersysteem, eventuele documentatie over besluiten en goedgekeurde wijzigingen door aangemelde instanties en de EU-conformiteitsverklaring beschikbaar moet zijn. Dit waarborgt dat de autoriteiten toegang hebben tot relevante informatie voor controle en naleving van de voorschriften gedurende deze periode.
Corrigerende maatregelen voor non-conforme AIAanbieders van AI-systemen met een hoog risico die van mening zijn of redenen hebben om aan te nemen dat een door hen in de handel gebracht of in gebruik gesteld AI systeem met een hoog risico niet in overeenstemming is met de AI-verordening, nemen onmiddellijk de nodige corrigerende maatregelen om dat systeem naargelang het geval in overeenstemming te brengen, uit de handel te nemen, te deactiveren of terug te roepen. Zij stellen de distributeurs van het betrokken AI-systeem met een hoog risico en, indien van toepassing, de gebruiksverantwoordelijken, de gemachtigden en importeurs dienovereenkomstig in kennis.
Verbod op schenden databankenrechtenHet is verboden om zonder goedkeuring van de producent een databanken op te vragen en/of te hergebruiken.
Een DPIA is verplicht bij hoog risicoEen Data Protection Impact Assessment (DPIA) is verplicht, indien een verwerking van persoonsgegevens waarschijnlijk een hoog risico inhoudt voor de rechten en vrijheden van natuurlijke personen. Deze beoordeling identificeert en beperkt potentiële risico's en zorgt ervoor dat passende maatregelen worden genomen om de privacy van individuen te beschermen. Deze verplichting draagt bij aan een zorgvuldige en verantwoorde omgang met persoonsgegevens in AI-systemen en algoritmes, waardoor de privacy van individuen wordt gewaarborgd.
Beschermen van fundamentele rechten en vrijhedenFundamentele vrijheden, mensenrechten en grondrechten worden beschermd bij de inzet van algoritmes en AI.
Gebruiksverantwoordelijken bewaren logs van een hoog risico AI-systeem die automatisch worden gegenereerdGebruiksverantwoordelijken van AI-systemen met een hoog risico bewaren de logs die automatisch worden gegenereerd door dat AI-systeem met een hoog risico voor zover dergelijke logs onder hun controle vallen gedurende een periode die passend is voor het beoogde doel van het AI-systeem met een hoog risico, of ten minste zes maanden, tenzij anders is bepaald in het toepasselijke Unie- of nationaal recht, meer in het bijzonder het Unierecht over de bescherming van persoonsgegevens
Gebruiksverantwoordelijken, zijnde overheidsinstanties of instellingen, organen of instanties van de Unie, leven de registratieverplichting na als het gaat om een hoog risico AI-systeemGebruiksverantwoordelijken van AI-systemen met een hoog risico die de hoedanigheid van overheidsinstanties of instellingen, organen of instanties van de Unie hebben, leven de in artikel 49 bedoelde registratieverplichtingen na. Wanneer deze gebruiksverantwoordelijke vaststellen dat het AI-systeem met een hoog risico dat zij voornemens zijn te gebruiken niet in de in artikel 71 bedoelde EU-databank is geregistreerd, gebruiken zij dat systeem niet en stellen zij de aanbieder of de distributeur daarvan in kennis.
Natuurlijke personen die menselijk toezicht uitvoeren zijn bekwaam, opgeleid, beschikken over autoriteit en krijgen ondersteuningGebruiksverantwoordelijken dragen het menselijk toezicht over een hoog risico AI-systeem op aan natuurlijke personen die over de nodige bekwaamheid, opleiding en autoriteit beschikken en de nodige ondersteuning krijgen.
PrivacyrechtenBetrokkenen kunnen een beroep doen op hun privacyrechten.
Juistheid en actualiteit van gegevensDe te verwerken persoonsgegevens zijn juist, nauwkeurig en worden zo nodig geactualiseerd of gewist.
Kwaliteitsbeheersysteem voor hoog-risico AIAanbieders van AI-systemen met een hoog risico voorzien in een systeem voor kwaliteitsbeheer dat de naleving van deze verordening waarborgt. Dit systeem wordt op systematische en ordelijke wijze gedocumenteerd in de vorm van schriftelijke beleidslijnen, procedures en instructies en omvat ten minste de aspecten vermeld in artikel 17 AI-verordening.
Data van hoog-risico ai moet voldoen aan kwaliteitscriteriaAI-systemen met een hoog risico die data gebruiken voor het trainen van AI-modellen, moeten gebaseerd zijn op datasets die voldoen aan specifieke kwaliteitscriteria. Deze criteria zorgen ervoor dat de data geschikt zijn voor training, validatie en tests, wat de betrouwbaarheid en nauwkeurigheid van het AI-systeem waarborgt. De kwaliteitscriteria is te vinden in leden 2 t/m 5 van artikel 10 van de AI-verordening. Bijvoorbeeld datasets moeten aan praktijken voor databeheer voldoen en moeten relevant, representatief, accuraat en volledig zijn.
Melden van ernstige incidentenAanbieders van in de Europese Unie in de handel gebrachte AI-systemen met een hoog risico melden ernstige incidenten bij de markttoezichtautoriteiten van de lidstaten waarin dat incident heeft plaatsgevonden.
Persoonsgegevens verzamelen voor specifieke doeleindenDe verwerking van persoonsgegevens moet minimaal worden gehouden, dat wil zeggen dat die verwerking toereikend moet zijn, ter zake dienend en beperkt tot wat noodzakelijk is voor de doeleinden waarvoor zij worden verwerkt.
AI-systemen en algoritmes mogen niet discriminerenOverheidsinstanties moeten zich bij het uitvoeren van hun taken onthouden van discriminatie, ook wanneer er gebruik wordt gemaakt van algoritmes of AI. Wanneer er algoritmes worden gebruikt om selecties te maken van burgers, dienen we te streven naar een gelijke behandeling van personen of groepen ten opzichte van andere personen in een vergelijkbare situatie. Hierbij is het belangrijk te beseffen dat discriminatie ook op indirecte wijze kan ontstaan. Hiervan is sprake wanneer een ogenschijnlijk neutrale bepaling, maatstaf of handelwijze personen met een beschermd persoonskenmerk in vergelijking met andere personen in het bijzonder benadeelt, tenzij hiervoor een objectieve rechtvaardiging bestaat.
Ontwerp voor nauwkeurigheid, robuustheid en cyberbeveiligingAI-systemen met een hoog risico worden op zodanige wijze ontworpen en ontwikkeld dat deze een passend niveau van nauwkeurigheid, robuustheid en cyberbeveiliging bieden, alsook consistente prestaties gedurende de levensduur met betrekking tot deze aspecten.
Verwerking van persoonsgegevens moet rechtmatig plaatsvindenDe verwerking van persoonsgegevens moet rechtmatig plaatsvinden. De verwerking (inclusief het verzamelen) moet worden gebaseerd op een van de wettelijke grondslagen die zijn genoemd in de AVG.
Privacy door ontwerpPas privacy en gegevensbescherming toe door goed ontwerp en door standaardinstellingen
Recht op niet geautomatiseerde besluitvormingMensen hebben het recht om niet onderworpen te worden aan beslissingen die uitsluitend gebaseerd zijn op geautomatiseerde verwerking, zoals profilering, als dit aanzienlijke gevolgen voor hen heeft of hen op een andere manier aanzienlijk beïnvloedt. Dit recht biedt bescherming tegen mogelijke negatieve effecten van volledig geautomatiseerde besluitvormingssystemen, en waarborgt dat individuen kunnen rekenen op menselijke tussenkomst en beoordeling bij belangrijke beslissingen die hen kunnen treffen. Uitgangspunt is dat voor elk individueel geval een zorgvuldige beoordeling van de kenmerken en omstandigheden plaatsvindt voordat een besluit wordt genomen.
Eenieder heeft recht op toegang tot publieke informatieEen bestuursorgaan draagt er zorg voor dat de documenten die het ontvangt, vervaardigt of anderszins onder zich heeft, zich in goede, geordende en toegankelijke staat bevinden. Een bestuursorgaan draagt er zoveel mogelijk zorg voor dat de informatie die het overeenkomstig deze wet verstrekt, actueel, nauwkeurig en vergelijkbaar is.
Veilig melden van inbreuk op AI verordeningInbreuken op de AI verordening moeten gemeld kunnen worden en melders moeten dit op een veilige en vertrouwelijke manier kunnen doen, zoals beschreven in Richtlijn (EU) 2019/1937.
Risicobeoordeling voor jongeren en kwetsbarenBij het doorlopen, periodieke systematische toetsing en actualisatie van het risicosysteem nemen aanbieders in overweging of het beoogde doel van het AI-systeem negatieve effecten zal hebben op personen jonger dan 18 jaar of andere kwetsbare groepen.
Aanbieders van AI-systemen met een hoog risico zorgen voor toegankelijkheidseisenAanbieders van AI-systemen met een hoog risico zorgen ervoor dat het AI-systeem met een hoog risico voldoet aan de toegankelijkheidseisen overeenkomstig de Richtlijnen (EU) 2016/2102 en (EU) 2019/882
Toezichtmogelijkheden voor gebruikersAI-systemen met een hoog risico worden zodanig ontworpen en ontwikkeld, met inbegrip van passende mens-machine-interface-instrumenten, dat hierop tijdens de periode dat zij worden gebruikt, op doeltreffende wijze toezicht kan worden uitgeoefend door natuurlijke personen.
Transparantie in ontwerp voor hoog-risico AIAI-systemen met een hoog risico worden ontworpen en ontwikkeld met een hoge mate van transparantie, zodat gebruikers de output van het systeem kunnen begrijpen en correct kunnen gebruiken. Dit zorgt ervoor dat de aanbieders en gebruikers kunnen voldoen aan de verplichtingen zoals uiteengezet in de relevante regelgeving, waardoor de betrouwbaarheid en verantwoordelijkheid van het gebruik van deze systemen worden verzekerd. In artikel 13 lid 3 is een overzicht gegeven van de informatie die gebruikersinstructies tenminste moeten bevatten.
Transparantie bij verwerking persoonsgegevensDe verwerking van persoonsgegevens moet transparant zijn.
Verantwoordingsplicht voor de rechtmatigheid van de verwerkingBij het verwerken van persoonsgegevens voor algoritmes en AI-systemen moeten de verantwoordelijken kunnen aantonen dat de verwerking rechtmatig is.
Verboden toepassingen bij evaluatie of classificatie van personen of groepen personenHet in de handel brengen, het in gebruik stellen of het gebruiken van AI-systemen voor de evaluatie of classificatie van natuurlijke personen of groepen personen gedurende een bepaalde periode op basis van hun sociale gedrag of bekende, afgeleide of voorspelde persoonlijke of persoonlijkheidskenmerken, waarbij de sociale score een of beide van de volgende gevolgen heeft; i) de nadelige of ongunstige behandeling van bepaalde natuurlijke personen of groepen personen in een sociale context die geen verband houdt met de context waarin de data oorspronkelijk werden gegenereerd of verzameld; ii) de nadelige of ongunstige behandeling van bepaalde natuurlijke personen of groepen personen die ongerechtvaardigd of onevenredig met hun sociale gedrag of de ernst hiervan is.
Verplicht risicobeheersysteem voor hoog-risico AIVoor AI-systemen met een hoog risico wordt een systeem voor risicobeheer vastgesteld, uitgevoerd, gedocumenteerd en in stand gehouden.
Verplichtingen van aanbieders van AI-modellen voor algemene doeleindenAanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden moeten (technische) informatie en documentatie opstellen, up-to-date houden en beschikbaar stellen voor aanbieders van AI-systemen die het AI-model voor algemene doeleinden in hun AI-systemen willen integreren.
Aanvullende verplichtingen voor aanbieders van AI-modellen met systeemrisicoAanbieders van AI-modellen voor algemene doeleinden met een potentieel systeemrisico moeten modelevaluatie uitvoeren overeenkomstig gestandaardiseerde protocollen en instrumenten die de stand van de techniek weerspiegelen, met inbegrip van het uitvoeren en documenteren van tests gericht op het ontdekken van kwetsbaarheden van het model om systeemrisico’s in kaart te brengen en te beperken
Verstrekking van informatie op verzoekOp een met redenen omkleed verzoek van een bevoegde autoriteit, verstrekken aanbieders van AI-systemen met een hoog risico die autoriteit alle informatie en documentatie die noodzakelijk is om de overeenstemming van het AI-systeem met een hoog risico met de eisen van afdeling 2 aan te tonen, in een eenvoudig door de instantie te begrijpen en door de betrokken lidstaat gekozen officiële taal van de instellingen van de Unie. Onderdeel van dit verzoek kan zijn het toegang geven tot de in artikel 12 lid 1 bedoelde logs die automatisch zijn gegenereerd door het AI-systeem met een hoog risico.
Wettelijke uitzondering nodig voor verwerken bijzondere categorieën persoonsgegevensBijzondere categorieën van persoonsgegevens mogen alleen worden verwerkt op basis van een wettelijke uitzondering.
Relevante feiten en belangen zijn bekendDit beginsel vereist dat een besluit met de nodige zorgvuldigheid wordt voorbereid en genomen. Dit vraagt onder meer om een zorgvuldig onderzoek naar feiten, een zorgvuldige beslissingsprocedure en een deugdelijke besluitvorming. Dit betekent dat algoritmes en AI zodanig moet worden ontwikkeld en gebruikt, dat dit passend is ter ondersteuning van de wettelijke taak en de bijbehorende beslissing of besluitvorming.

Bronnen

Bron
Onderzoekskader Algoritmes Auditdienst Rijk, SV.13
Toetsingskader Algoritmes Algemene Rekenkamer, 1.03
Algoritmekader

Voorbeeld

Heb je een voorbeeld of best practice, laat het ons weten via algoritmes@minbzk.nl